tag:blogger.com,1999:blog-10323440.post-42359848776431260912008-01-06T12:00:00.000+05:302008-01-11T17:21:20.367+05:30हे गुलाम, चिरंजीव !<span style="font-size:130%;"><span>कहते</span> <span>हैं</span> <span>कि</span> <span>खोटा</span> <span>सिक्का</span> <span>ज्यादा</span> <span>चलता</span> <span>है</span>; <span>अंग्रेजी</span> <span>इसका</span> <span>सबसे</span> <span>सटीक</span> <span>प्रमाण</span> <span>है</span>।<br /><br /><span>इस</span> <span>लेख</span> <span>में</span> <span>मैने</span> <span>अंग्रेजी</span> <span>की</span> <span>महान</span> <span>कमियों</span> <span>का</span> <span>संक्षिप्त</span> <span>परिचय</span> <span>देने</span> <span>का</span> <span>प्रयास</span> <span>किया</span> <span>है</span>। <span>भारत</span> <span>का</span> <span>भी</span> <span>अंग्रेजी</span> <span>के</span><span>जाल</span> <span>से</span> <span>बाहर</span> <span>निकलना</span> <span>बहुत</span> <span>जरूरी</span> <span>है</span>। <span>इसी</span> <span>उद्देश्य</span> <span>की</span> <span>प्राप्ति</span> <span>के</span> <span>लिये</span> <span>यह</span> <span>संकलन</span> <span>किया</span> <span>गया</span> <span>है</span>।</span><br /><br /><br /><span style="color: rgb(255, 102, 102);font-size:180%;" ><span>अंग्रेजी</span> <span>भाषा</span> <span>की</span> <span>महान</span> <span>कमियाँ</span>:</span><br />(<span style="font-size:130%;">English sucks. There's no denying it.)<br /><br /><span>१</span>) <span>स्पेलिंग</span> <span>की</span> <span>समस्या</span><br /><br /><span>२</span>) <span>उच्चारण</span> <span>की</span> <span>समस्या</span><br /><br /><span>३</span>) <span>एक्सेंट</span> <span>की</span> <span>समस्या</span><br /><br /><span>४</span>) <a href="http://webspace.ship.edu/cgboer/dialectsofenglish.html"><span>जितने</span> <span>अंग्रेज</span> <span>उतनी</span> <span>बोलियाँ</span> (dilects)</a><br /><br /><span>५</span>) <span>अंग्रेजी</span> <span>मुहावरों</span> <span>की</span> <span>समस्या</span> (idioms and phrases)<br /><span>एक</span> <span>गैर</span>-<span>अंग्रेजी</span> <span>भाषी</span> <span>यदि</span> <span>पूरी</span> <span>डिक्शनरी</span> <span>भी</span> <span>रट</span> <span>ले</span> <span>तो</span> <span>भी</span> <span>मुहावरों</span> <span>से</span> <span>भरी</span> <span>अंग्रेजी</span> <span>सुनकर</span> <span>बगली</span> <span>झांकने</span> <span>के</span> <span>लिए </span><span>मजबूर</span> <span>हो</span> <span>सकता</span> <span>है</span>। <span>इसका</span> <span>कारण</span> <span>है</span> <span>कि</span> <span>मुहावरों</span> <span>का</span> <span>अर्थ</span> <span>उन</span> <span>शब्दों</span> <span>के</span> <span>अर्थ</span> <span>से</span> <span>कोई</span> <span>सम्बन्ध</span> <span>नहीं</span> <span>रखता</span> <span>जिनसे </span><span>मिलकर</span> <span>वह</span> <span>मुहावरा</span> <span>बना</span> <span>हुआ</span> <span>है</span>।<br /><br /><span>६</span>) <span>एक</span> <span>विचार</span> <span>के</span> <span>लिये</span> <span>कई</span> <span>शब्द</span>, <span>कई</span> <span>विचारों</span> <span>के</span> <span>लिये</span> <span>एक</span> <span>ही</span> <span>शब्द</span><br /><br />7) <span>कठिन</span> <span>शब्दावली</span> <span>की</span> <span>समस्या</span><br />( <a href="http://www.basic-english.org/"><span>बेसिक</span> <span>इंग्लिश</span></a> , </span> <span style="font-size:130%;"><a href="http://www.plainenglish.co.uk/about.htm">प्लेन इंग्लिश</a> , <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/Simplified_English">सिम्प्लिफ़ायड इंग्लिश</a> )<br /><br />8) <span>कठिन</span> <span>ग्रामर</span> <span>की</span> <span>समस्या</span></span><br /><br /><br /><br /><a style="color: rgb(255, 102, 102);" href="http://www.englishspellingproblems.co.uk/"><span style="font-size:180%;"><span>अंग्रेजी</span> <span>स्पेलिंग</span> <span>के</span> <span>दोष</span></span></a><br /><br /><span style="font-size:130%;"><span>एक</span> <span>वर्ण</span>, <span>अनेक</span> <span>ध्वनियाँ</span> ( <span>उच्चारण</span>)<br /></span><span style="font-size:130%;"><b><span style="color: rgb(0, 0, 255);">o</span></b><i><span style="color: rgb(0, 0, 255);"><span style="font-style: normal;">n</span> </span></i><i>– </i><b><span style="color: rgb(128, 0, 128);">o<span style="font-weight: normal;">nce </span>- o<span style="font-weight: normal;">nly </span>- <span style="font-weight: normal;">w</span>o<span style="font-weight: normal;">man </span>– <span style="font-weight: normal;">w</span>o<span style="font-weight: normal;">men </span>– <span style="font-weight: normal;">w</span></span><i><span style="color: rgb(128, 0, 128);">o</span></i></b><i><span style="color: rgb(128, 0, 128);">rry<br /> </span></i></span><span style="font-size:130%;">[<b>wunce] </b>[<b>oanly] </b>[w<b>ooman</b>] [w<b>immen</b>] [w<b>urry]<br /><br /><br /></b><span>एक</span> <span>ध्वनि</span> <span>के</span> <span>लिये</span> <span>अनेक</span> <span>वर्ण</span><br /></span><span style="font-size:130%;"><span style="color: rgb(0, 0, 255);">p<b><i>ee</i></b>p - <span style="color: rgb(128, 0, 128);">l<i>ea</i></span></span><span style="color: rgb(128, 0, 128);">p, people, h<b>e</b>r<b>e</b>, w<b>ei</b>rd, ch<b>ie</b>f, pol<b>i</b>c<b>e</b>,<b> </b>m<b>e</b>,<b> </b>sk<b>i</b>,<b> </b>k<b>ey</b>;<br /></span><b><span style="color: rgb(128, 0, 128);"><span style="font-weight: normal;"><br /></span></span></b><br /><span>इस</span> <span>कारण</span> <span>इंग्लिश</span> <span>जैसे</span> <span>लिखी</span> <span>है</span> <span>वैसे</span> <span>पढ़ी</span> <span>नहीं</span> <span>जाती</span> <span>और</span> <span>जैसे</span> <span>बोली</span> <span>जाती</span> <span>है</span> <span>वैसे</span> <span>लिखी</span> <span>नहीं</span> <span>जाती</span>(<span>या</span> <span>स्पेल</span> <span>नहीं</span><span>की</span> <span>जाती</span>)। <span>अंग्रेजी</span> <span>को</span> <span>पढ़</span> <span>पाने</span> <span>की</span> <span>मध्यम</span> <span>दर्जे</span> <span>की</span> <span>दक्षता</span> <span>प्राप्त</span> <span>करने</span> <span>के</span> <span>लिये</span> <span>ही</span> <span>लगभग</span> <span>३७००</span> <span>शब्दों</span> <span>की</span> <span>उटपटांग </span><span>स्पेलिंग</span> <span>रटनी</span> <span>पड़ती</span> <span>है</span>।<br /></span><br /><br /><br /><span style="color: rgb(255, 102, 102);font-size:180%;" ><span>अंग्रेजी</span> <span>स्पेलिंग</span> <span>के</span> <span>दुष्प्रभाव</span> <span>और</span> <span>हानियाँ</span>:</span><br /><br /><span style="font-size:130%;"><span>१</span>) <span>स्पेलिंग</span> <span>रटने</span> <span>में</span> <span>समय</span> <span>की</span> <span>बर्बादी</span><br /><br /><span>२</span>) <span>डिक्शनरियों</span> <span>पर</span> <span>अनावश्यक</span> <span>कागज</span> <span>और</span> <span>पैसे</span> <span>की</span> <span>बर्बादी</span><br /><br /><span>३</span>) <span>उच्चारण</span> <span>बताने</span> <span>के</span> <span>लिये</span> <span>अलग</span> <span>से</span> <span>व्यवस्था</span> <span>करनी</span> <span>पड़ती</span> <span>है</span>; <span>जैसे</span>, <span>किसी</span> <span>अन्य</span> <span>लिपि</span> (<span>जैसे</span> <span>आइ</span> <span>पी</span> <span>ए</span>) <span>का </span><span>सहारा</span> <span>लेना</span> <span>पड़ता</span> <span>है</span>। <span>किन्तु</span> <span>यहाँ</span> <span>भी</span> <span>कोई</span> <span>मानक</span> <span>नहीं</span> <span>है</span>। <span>अधिकांश</span> <span>ब्रिटिश</span> <span>शब्दकोश</span> IPA <span>का</span> <span>प्रयोग</span> <span>करते</span> <span>हैं</span>, <span>किन्तु</span> <span>अमेरिकन</span> <span>डिक्शनिरियाँ</span> <span>अपने</span> <span>अलग</span> <span>ही</span> <span>पद्धति</span> <span>का</span> <span>अनुसरण</span> <span>करती</span> <span>हैं</span>।<br /><br /><span>४</span>) <span>हाल</span> <span>ही</span> <span>में</span> <span>किये</span> <span>गये</span> <span>कुछ</span> <span>सर्वे</span> <span>और</span> <span>अनुसंधान</span> <span>यह</span> <span>साबित</span> <span>करते</span> <span>हैं</span> <span>कि</span> <span>अंग्रेजी</span> <span>स्पेलिंग</span> <span>की</span> <span>दूरूहता</span>, <span>यूके</span> <span>और</span> <span>यूएस</span><span>ए</span> <span>में</span> <span>निरक्षरता</span> <span>का</span> <span>मुख्य</span> <span>कारण</span> <span>है</span>।<br /><br /><span>५</span>) <span>दूसरे</span> <span>अल्फाबेट</span> <span>में</span> <span>लिखे</span> <span>जाने</span> <span>वाली</span> <span>भाषाओं</span> <span>को</span> <span>लिखने</span>-<span>पढ़ने</span> <span>की</span> <span>मूल</span> <span>चीजें</span> <span>सीखने</span> <span>में</span> <span>जितना</span> <span>समय</span> <span>लगता</span> <span>है , </span><span>उससे</span> <span>लगभग</span> <span>तीन</span> <span>गुना</span> <span>समय</span> <span>उतनी</span> <span>ही</span> <span>अंग्रेजी</span> <span>सीखने</span> <span>में</span> <span>एक</span> <span>एक</span> <span>मध्यम</span> <span>बुद्धि</span> <span>का</span> <span>अंग्रेजी</span> -<span>भाषी</span> <span>बच्चे</span> <span>को </span><span>लगाना</span> <span>पड़ता</span> <span>है</span>। (</span> <span style=";font-family:Verdana,Tahoma,Arial,Helvetica,Sans-serif,sans-serif;font-size:130%;" ><u>Seymour</u>, British Journal of Psychology, 2003</span><span style="font-size:130%;">)<br /><br /><span>६</span>) <span>पिछले</span> <span>पाँच</span> <span>दशकों</span> <span>में</span> <span>अंग्रेजी</span>-<span>भाषी</span> <span>देशों</span> <span>अनेक</span> <span>सर्वे</span> <span>हुए</span> <span>हैं</span>। <span>इन</span> <span>सभी</span> <span>के</span> <span>निष्कर्ष</span> <span>इस</span> <span>से</span> <span>यह</span> <span>बात</span> <span>स्थापित</span> <span>हो</span><span>गयी</span> <span>है</span> <span>कि</span> <span>लगभग</span> <span>आधे</span> <span>अंग्रेजी</span>-<span>भाषी</span> <span>लिखने</span> <span>में</span> <span>अत्यधिक</span> <span>कठिनाई</span> <span>अनुभव</span> <span>करते</span> <span>हैं</span>। <span>यहाँ</span> <span>तक</span> <span>कि</span> <span>लगभग</span> <span>बीस </span><span>प्रतिशत</span> <span>अंग्रेजी</span>-<span>भाषी</span> <span>ठीक</span> <span>से</span> <span>पढ़ने</span> <span>में</span> <span>भी</span> <span>अक्षम</span> <span>हैं</span>। <span>यह</span> <span>बात</span> <span>सन</span> <span>२००५</span> <span>में</span> <span>यूके</span> <span>की</span> <span>हाउस</span> <span>आफ</span> <span>कामन्स</span> <span>की </span><span>शिक्षा</span> <span>पर</span> <span>स्थापित</span> <span>एक</span> <span>समिति</span> <span>की</span> <span>रिपोर्ट</span> <span>कहती</span> <span>है</span>।<br /><br /><span>७</span>) <span>एक</span> <span>मोटे</span> <span>अंदाज</span> <span>के</span> <span>अनुसार</span> <span>स्पेलिंग</span> <span>की</span> <span>दूरूहता</span> <span>के</span> <span>कारण</span> <span>केवल</span> <span>शिक्षा</span> <span>के</span> <span>क्षेत्र</span> <span>में</span> <span>प्रति</span> <span>वर्ष</span> <span>लगभग</span> <span>१०० </span><span>बिलियन</span> <span>डालर</span> <span>की</span> <span>बर्बादी</span> <span>होती</span> <span>है</span>। <span>इसमें</span> <span>बार</span>-<span>बार</span> <span>डिक्शनरी</span> <span>के</span> <span>दर्शन</span> <span>की</span> <span>कीमत</span>, <span>गलत</span> <span>स्पेलिंग</span> <span>के</span> <span>कारण</span> <span>बर्बाद</span><span>हुए</span> <span>कागज</span> <span>की</span> <span>कीमत</span> <span>और</span> <span>स्पेलिंग</span> <span>के</span> <span>वजह</span> <span>से</span> <span>उत्पन्न</span> <span>हुई</span> <span>निरक्षरता</span> <span>की</span> (<span>अगण्य</span>) <span>कीमत</span> <span>शामिल</span> <span>नहीं</span> <span>है</span>।</span><br /><br /><br /><br /><br /><span style="color: rgb(255, 102, 102);font-size:180%;" ><span>अंग्रेजी</span> <span>स्पेलिंग</span> <span>सुधार</span> <span>के</span> <span>लिये</span> <span>प्रस्तावित</span> <span>कुछ</span> <span>उपाय</span></span><br /><br /><span style="font-size:130%;"><span>१</span>) <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/Shavian_alphabet"><span>शेवियन</span> (Shavian) <span>लिपि</span></a> , <span>क्विकस्क्रिप्ट</span><br /><br /><span>२</span>) <span>फोनेटिक</span> <span>रोमन</span> (Phonetic Roman)<br /><br /><span>३</span>) <span>विस्तारित</span> <span>लैटिन</span> (Extended Latin)<br /><br /><span>४</span>) <a href="http://www.fonetikspell.info/devagreek.htm"><span>देवग्रीक</span></a> (Devagreek)<br /><span>हाल</span> <span>ही</span> <span>में</span> <span>अन्तरजाल</span> <span>पर</span> <span>देवनागरी</span> <span>के</span> <span>बारे</span> <span>में</span> <span>कुछ</span> <span>जानकारी</span> <span>खोजते</span> <span>समय</span> <span>देवग्रीक</span> <span>नामक</span> <span>एक</span> <span>नये</span> <span>कांसेप्ट</span> <span>से</span><span>परिचय</span> <span>हुआ</span>। <span>देवग्रीक</span> (Devagreek) , <span>अंग्रेजी</span> <span>स्पेलिंग</span> <span>में</span> <span>सुधार</span> <span>के</span> <span>लिये</span> <span>प्रस्तावित</span> <span>एक</span> <span>वर्णमाला</span> <span>है</span> <span>जो</span> <span>रूप</span>-<span>रंग</span><span>में</span> <span>रोमन</span> <span>से</span> <span>मिलती</span>-<span>जुलती</span> <span>है</span> <span>किन्तु</span> <span>देवनागरी</span> <span>की</span> <span>ध्वन्यात्मक</span> <span>वरणमाला</span> <span>से</span> <span>अनुप्राणित</span> <span>है</span>।<br /><br /><span>५</span>) <span>स्पेलिंग</span> <span>का</span> <span>सरलीकरण</span> (simplified spelling)<br /><br /><br /><span>इतनी</span> <span>कमियों</span> <span>के</span> <span>बावजूद</span> <span>अंग्रेजी</span> <span>का</span> <span>भारत</span> <span>में</span> <span>चलन पञ्चतंत्र की </span> <span>इन</span> <span>सूक्तियों</span> <span>को</span> <span>सार्थक</span> <span>सिद्ध</span> <span>करता</span> <span>है</span>:<br /><br /></span> <span><span style="font-size:130%;"><span style="color: rgb(255, 153, 255);">इह</span><span style="color: rgb(255, 153, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 153, 255);">लोके</span><span style="color: rgb(255, 153, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 153, 255);">हि</span><span style="color: rgb(255, 153, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 153, 255);">धनिनां</span><span style="color: rgb(255, 153, 255);">, </span><span style="color: rgb(255, 153, 255);">परोऽपि</span><span style="color: rgb(255, 153, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 153, 255);">स्वजनायते</span><span style="color: rgb(255, 153, 255);"> ।</span><br /><span style="color: rgb(255, 153, 255);">स्वजनोपि</span><span style="color: rgb(255, 153, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 153, 255);">दरिद्राणां</span><span style="color: rgb(255, 153, 255);">, </span><span style="color: rgb(255, 153, 255);">सर्वदा</span><span style="color: rgb(255, 153, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 153, 255);">दुर्जनायते</span><span style="color: rgb(255, 153, 255);"> ।।</span><br /><br />( <span>इस</span> <span>संसार</span> <span>में</span> <span>पराया</span> <span>भी</span> <span>धनियों</span> <span>का</span> <span>अपना</span> <span>बन</span> <span>जाता</span> <span>है</span>। <span>दरिद्रों</span> <span>के</span> <span>स्वजन</span> <span>भी</span> <span>सदा</span> <span>दुर्जन</span> <span>जैसा</span> <span>व्यवहार</span> <span>करते</span> <span>हैं</span>।<br /><br /><br /><span style="color: rgb(255, 204, 255);">पूज्यते</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">यद्</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">अपूज्योऽपि</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">, </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">यद्</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">अगम्योऽपि</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">गम्यते</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> ।</span><br /><span style="color: rgb(255, 204, 255);">वंद्यते</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">यद्</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">अवंद्योऽपि</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> , </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">स</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">प्रभावो</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">धनस्य</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> </span><span style="color: rgb(255, 204, 255);">च</span><span style="color: rgb(255, 204, 255);"> ।।</span><br /><br />(<span>धन</span> <span>का</span> <span>इतना</span> <span>प्रभाव</span> <span>है</span> <span>कि</span> <span>जो</span> <span>अपूज्य</span> <span>है</span> <span>वह</span> <span>भी</span> <span>पूजा</span> <span>जाता</span> <span>है</span>; <span>जिसके</span> <span>पास</span> <span>नहीं</span> <span>जाना</span> <span>चाहिये</span>, <span>उसके</span> <span>पास</span> <span>भी</span><span>लोग</span> <span>जाते</span> <span>हैं</span>; <span>जो</span> <span>वंदना</span> <span>करने</span> <span>लायक</span> <span>नहीं</span> <span>है</span> <span>उसकी</span> <span>भी</span> <span>वन्दना</span> <span>की</span> <span>जाती</span> <span>है</span>)</span><br /></span><br /><br /><br /><span style="color: rgb(255, 102, 102);font-size:180%;" ><span>कुछ</span> <span>महत्वपूर्ण</span> <span>लिंक</span> :</span><br /><br />१) <a href="http://www.nooalf.com/index.html"><span style="font-size:130%;">English sucks. There's no denying it.</span></a><br /><br />२) <span style="font-size:130%;"> <a href="http://victorian.fortunecity.com/vangogh/555/Spell/pv7-1.html" target="_blank">Does English have an alphabet?</a><br /><br /><span style="font-size:100%;"><span>३</span></span>) <a href="http://www.barnsdle.demon.co.uk/spell/" target="_blank">English Spelling Reform Links</a><br /><br />४) <a href="http://victorian.fortunecity.com/vangogh/555/Spell/spel-links.html#sam">English spelling reform Link page </a><br /><br />५) </span><span style="font-size:130%;"><a nicetitle="Permanent Link: The Strange English Language: Funny Things about English" href="http://www.innocentenglish.com/learning-english-grammar-esl/the-strange-english-language-funny-things-about-english.html" rel="bookmark">The Strange English Language: Funny Things about English</a><br /><br />६) <a href="http://joke.yule13.com/enjoke/2007/0206/article_982.html">English is very strange.</a><br /><br /></span><span style="font-size:130%;">७) <a href="http://www.worsleyschool.net/socialarts/strange/strange.html">The strange English language</a><br /></span>अनुनाद सिंहhttp://www.blogger.com/profile/05634421007709892634noreply@blogger.com